تاریخچه هنگ‌درام
تاریخچه هنگ‌درام
ساز متفاوتی که از سوئیس به جهان رسید
هنگ‌درام یکی از سازهای نسبتاً جدید دنیای موسیقی است؛ سازی فلزی با ظاهری متفاوت که با دست نواخته می‌شود و صدایی زنگ‌دار، عمیق و آرامش‌بخش دارد.برخلاف بسیاری از سازهای کوبه‌ای که قدمتی چند صد یا حتی چند هزار ساله دارند، ریشه ساز اصلی این خانواده به اواخر قرن بیستم بازمی‌گردد.داستان هنگ‌درام از سوئیس آغاز شد؛ جایی که دو سازنده و پژوهشگر سازهای کوبه‌ای، فلیکس رونر و سابینا شرر، در تلاش بودند امکانات جدیدی برای سازهای فلزی و کوبه‌ای پیدا کنند.نتیجه این پژوهش‌ها در نهایت به تولد سازی با نام «Hang» انجامید؛ سازی که بعدها الهام‌بخش شکل‌گیری خانواده بزرگی از سازهای موسوم به Handpan شد.
هنگ‌درام دقیقاً چیست؟
پیش از بررسی تاریخچه، باید یک نکته مهم را روشن کنیم.«Hang» نام ساز اصلی است که توسط شرکت PANArt در شهر برن سوئیس ساخته شد.در سال‌های بعد، سازهای مختلفی با ساختار مشابه در نقاط مختلف جهان ساخته شدند و واژه «Handpan» برای اشاره به این خانواده از سازهای فلزی رایج شد.در زبان فارسی، اصطلاح «هنگ‌درام» به‌صورت گسترده برای اشاره به این سازها استفاده می‌شود.
بنابراین از نظر دقیق تاریخی:
Hang نام ساز اصلی PANArt است.
Handpan نامی است که برای خانواده گسترده‌تری از سازهای مشابه به کار می‌رود.هنگ‌درام نیز اصطلاح رایج فارسی برای این دسته از سازهاست.
ریشه‌های هنگ‌درام از کجا آغاز شد؟
برای درک شکل‌گیری هنگ باید کمی به سازهای فلزی پیش از آن برگردیم.یکی از مهم‌ترین منابع الهام سازندگان Hang، خانواده سازهای Steelpan بود. Steelpan ساز کوبه‌ای ملودیکی است که در ترینیداد و توباگو شکل گرفت و از صفحات فلزی و بشکه‌های فلزی ساخته می‌شود.در Steelpan، بخش‌های مختلف سطح فلز به شکل مشخصی کوک می‌شوند و هر قسمت می‌تواند یک نت موسیقایی ایجاد کند.این ویژگی برای فلیکس رونر و سابینا شرر اهمیت زیادی داشت.آنها سال‌ها روی رفتار صوتی فلز، شکل‌دهی صفحات فلزی و روش کوک کردن آنها کار کردند.هدف فقط ساخت یک ساز جدید نبود؛ آنها به دنبال درک رابطه میان شکل فلز، کشش آن، ارتعاش و تولید صدا بودند.
PANArt چگونه شکل گرفت؟
PANArt در شهر برن سوئیس فعالیت خود را در زمینه ساخت و توسعه سازهای فلزی آغاز کرد.فلیکس رونر از دهه ۱۹۷۰ با Steelpan آشنا شده بود و در ساخت و توسعه سازهای مرتبط با این خانواده تجربه پیدا کرده بود.در دهه ۱۹۹۰، فعالیت‌های PANArt به سمت تحقیق گسترده‌تر روی فلز و ساختارهای مختلف صوتی حرکت کرد.سابینا شرر نیز به این مجموعه پیوست و همکاری میان این دو، مسیر تازه‌ای را برای آزمایش سازهای فلزی ایجاد کرد.آنها سازهای سنتی مختلفی مانند گونگ، زنگ، طبل و سازهای فلزی را بررسی کردند تا رابطه میان شکل، ماده و صدا را بهتر درک کنند.
یک اتفاق مهم؛ آشنایی با گاتام
یکی از بخش‌های جالب داستان تولد هنگ، ارتباط آن با ساز گاتام است.گاتام یک ساز کوبه‌ای سفالی از جنوب هند است که ظاهری شبیه یک ظرف دارد.در جریان فعالیت‌های PANArt، نوازنده‌ای به نام رتو وبر یک گاتام را به سازندگان این مجموعه نشان داد.
ایده جالبی شکل گرفت: آیا می‌توان ساز سفالی شبیه گاتام را با فلز ساخت و آن را به مجموعه‌ای از نت‌های کوک‌شده مجهز کرد؟همین ایده یکی از مسیرهایی بود که به آزمایش‌های جدید روی ساختارهای فلزی و در نهایت شکل‌گیری نمونه‌های اولیه Hang کمک کرد.
اولین نمونه Hang چه زمانی ساخته شد؟
نمونه اولیه‌ای که بعدها به مسیر ساخت Hang منجر شد، در سال ۱۹۹۹ شکل گرفت.فلیکس رونر و سابینا شرر دو بخش فلزی شکل‌داده‌شده را به یکدیگر متصل کردند و یک ساز تقریباً کروی ساختند.این نمونه اولیه هنوز ساز کاملی نبود و مشکلات زیادی در نحوه تولید و کنترل صدا داشت.
اما ایده اصلی شکل گرفته بود:یک ساز فلزی با سطح‌های صوتی مشخص که بتوان آن را با دست نواخت.
چرا نام آن را Hang گذاشتند؟
نام Hang از گویش برنی سوئیس گرفته شده و با واژه «دست» ارتباط دارد.این نام با شیوه نوازندگی ساز ارتباط مستقیم دارد.در بسیاری از سازهای کوبه‌ای، ضربه با چوب، مضراب یا ابزار دیگری انجام می‌شود.اما در Hang، دست نوازنده نقش اصلی را دارد.انگشتان، کف دست و قسمت‌های مختلف دست می‌توانند صداهای متفاوتی از سطح فلزی ساز ایجاد کنند.بنابراین نام Hang به شیوه تعامل انسان با ساز نیز اشاره دارد.
تولد Hang در سال ۲۰۰۰
سال ۲۰۰۰ را می‌توان نقطه مهمی در تاریخ این ساز دانست. PANArt در این سال نخستین نمونه‌های کامل Hang را معرفی کرد.این ساز از دو پوسته فلزی تشکیل می‌شد که به یکدیگر متصل شده بودند.
قسمت بالایی ساز دارای نواحی صوتی مشخصی بود و قسمت پایینی نقش مهمی در تولید و تشدید صدا داشت.در طراحی ساز، شکل هندسی بدنه اهمیت ز یادی داشت.هدف این بود که ساز نه فقط یک ابزار ریتمیک، بلکه یک «مجسمه صوتی» باشد؛ یعنی شکل ظاهری، ماده، هندسه و صدا همگی بخشی از یک طراحی واحد باشند.
Hang چگونه صدا تولید می‌کرد؟
در قسمت بالایی Hang، نواحی مشخصی برای نت‌های مختلف وجود داشت.این قسمت بعدها با نام «Ding» شناخته شد.نوازنده با ضربه‌های کنترل‌شده دست روی این نواحی می‌توانست نت‌های مختلف را اجرا کند.قسمت دیگر ساز که به آن «Gu» گفته می‌شد، دارای دهانه‌ای بود که به تشدید و تولید صداهای بم کمک می‌کرد.ترکیب Ding و Gu باعث می‌شد نوازنده بتواند هم ملودی و هم ریتم را در یک ساز اجرا کند.
تفاوت Hang با سازهای کوبه‌ای معمولی
یکی از ویژگی‌های مهم Hang این بود که مرز میان ساز کوبه‌ای و ساز ملودیک را تا حدی تغییر داد.نوازنده فقط یک ریتم تکراری اجرا نمی‌کرد.با ضربه روی نت‌های مختلف می‌توانست ملودی، الگوهای ریتمیک و آکوردهای صوتی ایجاد کند.به همین دلیل، Hang برای نوازندگان سازهای کوبه‌ای جذاب بود، اما خیلی زود توجه نوازندگان و علاقه‌مندان خارج از دنیای پرکاشن را نیز به خود جلب کرد.
هنگ‌درام چگونه در جهان شناخته شد؟
در سال‌های ابتدایی، Hang ساز بسیار محدودی بود و تعداد زیادی از آن تولید نمی‌شد. PANArt تولید و توزیع ساز را با رویکردی متفاوت از تولید صنعتی معمول انجام می‌داد.در سال ۲۰۰۲ تعداد سازهای تولیدشده افزایش پیدا کرد و ساز به تدریج در کشورهای مختلف شناخته شد.یکی از عوامل مهم در گسترش آن، انتشار اجراها و موسیقی نوازندگان Hang بود.با افزایش استفاده از اینترنت و انتشار ویدئوهای نوازندگی، صدای این ساز به مخاطبان بیشتری رسید.افرادی که تا آن زمان حتی نام Hang را نشنیده بودند، با دیدن اجراهای نوازندگان در خیابان‌ها، فستیوال‌ها و ویدئوهای اینترنتی با این ساز آشنا شدند.
چرا Hang این‌قدر مورد توجه قرار گرفت؟
صدای Hang با بسیاری از سازهای کوبه‌ای معمول تفاوت داشت.این ساز می‌توانست همزمان ویژگی‌هایی از چند دنیای موسیقایی را داشته باشد:
- ریتم
- ملودی
- صدای زنگ‌دار
- باس
- هارمونی
- بافت صوتی
از طرف دیگر، برای تولید صدا به تجهیزات پیچیده‌ای نیاز نداشت.نوازنده می‌توانست ساز را روی پاهای خود قرار دهد و با دست‌هایش بنوازد.همین سادگی ظاهری، در کنار صدای متفاوت، باعث شد Hang برای بسیاری از نوازندگان جذاب باشد.
شکل‌گیری سازهای مشابه و تولد Handpan
با افزایش محبوبیت Hang، سازندگان دیگری در کشورهای مختلف به طراحی سازهایی با ساختار مشابه علاقه‌مند شدند.این سازها از نظر شکل کلی به Hang شباهت داشتند، اما سازندگان آنها روش‌های متفاوتی برای شکل‌دهی، کوک و ساخت بدنه به کار گرفتند.به‌تدریج اصطلاح «Handpan» برای توصیف این خانواده از سازها رواج پیدا کرد.امروزه سازهای Handpan توسط سازندگان مختلف در نقاط گوناگون جهان ساخته می‌شوند.
هر سازنده ممکن است:
- جنس فلز متفاوتی انتخاب کند.
- روش حرارت‌دهی متفاوتی داشته باشد.
- سیستم کوک متفاوتی استفاده کند.
- تعداد نت‌های متفاوتی روی ساز قرار دهد.
- گام‌ها و کوک‌های مختلفی ارائه کند.
- شکل ظاهری متفاوتی برای ساز طراحی کند.
چرا به همه این سازها هنگ می‌گوییم؟
این یکی از رایج‌ترین اشتباهات درباره این ساز است. Hang یک نام مشخص برای ساز اصلی PANArt است.اما در زبان روزمره، مخصوصاً در ایران، واژه «هنگ‌درام» برای بسیاری از سازهای Handpan استفاده می‌شود.در واقع، هر هنگ‌درام امروزی الزاماً Hang اصلی PANArt نیست.به همین دلیل، اگر بخواهیم از نظر تخصصی صحبت کنیم، بهتر است میان این اصطلاحات تفاوت بگذاریم:
Hang: ساز اصلی طراحی‌شده توسط PANArt.
Handpan: خانواده‌ای از سازهای فلزی مشابه که توسط سازندگان مختلف ساخته می‌شوند.
هنگ‌درام: اصطلاح رایج فارسی برای اشاره به این دسته از سازها.
پایان تولید Hang اصلی
PANArt در ادامه مسیر خود رویکرد متفاوتی نسبت به تولید انبوه ساز اتخاذ کرد.این شرکت تلاش داشت Hang را یک محصول صنعتی معمولی نبیند، بلکه آن را یک اثر هنری و «مجسمه صوتی» در نظر بگیرد.در طول سال‌های فعالیت، نسل‌های مختلفی از Hang ساخته و توسعه داده شدند. PANArt همچنین سازهای صوتی دیگری را بر پایه تجربه‌های خود توسعه داد.در نتیجه، تاریخ Hang فقط داستان یک ساز نیست؛ بلکه داستان یک مسیر تحقیقاتی درباره فلز، ارتعاش، کوک و رابطه انسان با صداست.
هنگ‌درام امروزی چه تفاوتی با Hang اصلی دارد؟
سازهای امروزی Handpan در بسیاری از موارد از نظر ظاهر به Hang شباهت دارند، اما الزاماً همان ساز نیستند.تفاوت‌ها می‌توانند در موارد زیر دیده شوند:
- جنس فلز
- روش ساخت
- روش کوک
- تعداد نت‌ها
- نوع گام
- شکل نت‌ها
- عمق و فرم بدنه
- صدای باس
- پایداری کوک
- پاسخ ساز به ضربه
بنابراین هنگام خرید هنگ‌درام بهتر است فقط به ظاهر ساز توجه نکنیم.
هنگ‌درام در موسیقی امروز
امروزه Handpan در سبک‌ها و فضاهای مختلف موسیقی استفاده می‌شود.از جمله:
- موسیقی آرامش‌بخش
- موسیقی مدیتیشن
- موسیقی تلفیقی
- موسیقی خیابانی
- موسیقی تجربی
- موسیقی فیلم
- اجراهای انفرادی
- موسیقی الکترونیک
- اجرای آکوستیک
صدای خاص این ساز باعث شده در بسیاری از پروژه‌های موسیقی، نقش آن بیشتر از یک ساز کوبه‌ای معمولی باشد.
آیا هنگ‌درام ساز کوبه‌ای است؟
بله، اما ویژگی‌های آن با بسیاری از سازهای کوبه‌ای متفاوت است.هنگ‌درام از طریق ضربه دست نواخته می‌شود، بنابراین در گروه سازهای کوبه‌ای قرار می‌گیرد.اما برخلاف سازهایی مانند کاخن یا دف، نواحی مختلف ساز دارای نت‌های مشخص هستند.به همین دلیل، نوازنده می‌تواند با یک ساز هم ریتم و هم ملودی ایجاد کند.
چرا هنگ‌درام نت دارد؟
وجود نت‌های کوک‌شده یکی از ویژگی‌های اصلی این خانواده از سازهاست.هر ناحیه صوتی روی سطح ساز به یک فرکانس مشخص تنظیم می‌شود.چیدمان نت‌ها نیز معمولاً به‌گونه‌ای انتخاب می‌شود که نت‌های موجود با یک گام یا ساختار موسیقایی مشخص هماهنگ باشند.این ویژگی باعث می‌شود حتی نوازنده‌ای که دانش تئوری موسیقی زیادی ندارد بتواند با ترکیب نت‌های ساز، صداهای هماهنگ و موسیقایی ایجاد کند.
گام هنگ‌درام چیست؟
گام، مجموعه‌ای از نت‌هایی است که روی ساز قرار گرفته‌اند.هنگ‌درام‌ها در گام‌های مختلف ساخته می‌شوند و انتخاب گام می‌تواند شخصیت صوتی ساز را تغییر دهد.برای مثال، بعضی گام‌ها حال‌وهوای آرام و ملایم‌تری ایجاد می‌کنند و برخی دیگر برای اجرای ریتمیک یا ملودیک مناسب‌تر هستند.به همین دلیل، هنگام خرید هنگ‌درام باید علاوه بر تعداد نت‌ها، به گام ساز نیز توجه کرد.
آینده هنگ‌درام
امروزه خانواده Handpan دیگر محدود به یک ساز یا یک سازنده نیست.سازندگان مختلف در سراسر جهان روش‌های تازه‌ای برای ساخت، کوک و طراحی این سازها آزمایش می‌کنند.برخی سازها تعداد نت بیشتری دارند، برخی گام‌های غیرمعمول ارائه می‌کنند و برخی دیگر روی صدای باس، رزونانس یا امکانات اجرایی تمرکز دارند.به همین دلیل، هنگ‌درام همچنان یک خانواده در حال توسعه از سازهای کوبه‌ای ملودیک محسوب می‌شود.
جمع‌بندی
تاریخ هنگ‌درام برخلاف بسیاری از سازهای سنتی، تاریخ نسبتاً کوتاهی دارد.ریشه این ساز به پژوهش‌های فلیکس رونر و سابینا شرر در سوئیس و فعالیت‌های PANArt بازمی‌گردد.تجربه آنها در زمینه Steelpan، بررسی سازهای کوبه‌ای مختلف و علاقه به ساخت یک ساز فلزی جدید، در نهایت به شکل‌گیری نمونه‌های اولیه Hang در سال ۱۹۹۹ و معرفی Hang در سال ۲۰۰۰ منجر شد. Hang با ترکیب ویژگی‌های یک ساز کوبه‌ای، ملودیک و صوتی، مسیر متفاوتی در دنیای سازها ایجاد کرد.با افزایش محبوبیت آن، سازهای مشابه توسط سازندگان مختلف ساخته شدند و خانواده‌ای بزرگ‌تر با نام Handpan شکل گرفت.امروزه اصطلاح «هنگ‌درام» در ایران برای بسیاری از این سازها استفاده می‌شود؛ اما از نظر تاریخی باید میان Hang اصلی و سازهای Handpan امروزی تفاوت قائل شد.آنچه این ساز را خاص کرده فقط ظاهر متفاوت آن نیست؛ بلکه ترکیب هوشمندانه فلز، کوک، هندسه و شیوه نوازندگی با دست است.هنگ‌درام در مدت زمانی نسبتاً کوتاه توانسته از یک ساز تازه‌ظهور در سوئیس به یکی از سازهای شناخته‌شده موسیقی معاصر در نقاط مختلف جهان تبدیل شود.
پرسش‌های متداول
هنگ‌درام چه سالی ساخته شد؟
نمونه‌های اولیه Hang در اواخر دهه ۱۹۹۰ شکل گرفتند و نخستین Hang در سال ۲۰۰۰ توسط PANArt معرفی شد.
هنگ‌درام متعلق به کدام کشور است؟
ریشه Hang در شهر برن، سوئیس است و این ساز توسط فلیکس رونر و سابینا شرر در مجموعه PANArt توسعه پیدا کرد.
آیا هنگ‌درام همان Handpan است؟
خیر. Hang نام ساز اصلی PANArt است، در حالی که Handpan اصطلاحی گسترده‌تر برای خانواده سازهای مشابه است. «هنگ‌درام» نیز اصطلاح رایج فارسی برای این خانواده است.
هنگ‌درام از چه سازی الهام گرفته است؟
یکی از مهم‌ترین ریشه‌های فنی آن به Steelpan مربوط می‌شود. همچنین آشنایی سازندگان PANArt با گاتام در مسیر توسعه نمونه‌های اولیه نقش داشت.
آیا هنگ‌درام ساز کوبه‌ای است؟
بله. ساز از طریق ضربه دست نواخته می‌شود، اما برخلاف بسیاری از سازهای کوبه‌ای، دارای نت‌های مشخص و کوک‌شده است.
چرا هنگ‌درام صدای آرامش‌بخشی دارد؟
این موضوع تا حد زیادی به انتخاب گام، رزونانس فلز، ساختار ساز و نحوه نواختن مربوط است. البته برداشت از «آرامش‌بخش بودن» صدا تا حدی به سلیقه شنونده نیز بستگی دارد.
هنگ‌درام چند نت دارد؟
تعداد نت‌ها بسته به مدل و سازنده متفاوت است. بسیاری از مدل‌ها تعداد محدودی نت را در یک گام مشخص در اختیار نوازنده قرار می‌دهند، اما مدلهای مختلف می‌توانند تعداد و چیدمان متفاوتی داشته باشند.